«Учинчи жаҳон уруши аллақачон бошланган» деган фикр энди фақат ижтимоий тармоқлардаги ваҳимали гап эмас. Айрим сиёсатчилар, ҳарбийлар ва таҳлилчилар Украина, Яқин Шарқ, Тайван атрофидаги кескинлик, киберҳужумлар, санкциялар, сунъий интеллект ҳамда коинотдаги қуролланишни битта глобал тўқнашувнинг турли фронтлари деб талқин қилмоқда.

Бу қарашда жон бор. Аммо унга тўлиқ қўшилиш учун ҳали асос етарли эмас.

Учинчи жаҳон уруши ҳозирча тарихий ва ҳарбий маънода бошлангани йўқ. Лекин уни келтириб чиқариши мумкин бўлган глобал қарама-қаршилик тизими аллақачон шаклланган. Дунё тинчлик даврида эмас – у катта урушдан олдинги хавфли оралиқ босқичда яшаяпти.

НЕГА АЙРИМЛАР «УРУШ БОШЛАНДИ» ДЕМОҚДА?

Одатда жаҳон уруши деганда кўплаб давлатлар иштирок этадиган, бир нечта қитъада олиб бориладиган ва йирик давлатларнинг армиялари бевосита тўқнашадиган уруш тушунилади.

Ҳозирча АҚШ ва Россия армиялари Украинада очиқ урушмаяпти. АҚШ ва Хитой қўшинлари ҳам Тайван учун жанг бошлагани йўқ. НАТО Россияга расман уруш эълон қилмаган. Россия, Хитой, Эрон ва Шимолий Корея ўртасида НАТОга ўхшаш ягона ҳарбий қўмондонлик ҳам мавжуд эмас.

Аммо манзарага кенгроқ қаралса, алоҳида можаролар орасидаги чегаралар йўқолиб бораётганини кўриш мумкин.

Россиянинг Украинадаги уруши Европанинг хавфсизлик тизимини ўзгартирди. Ғарб Украинага қурол, разведка маълумотлари, молиявий ва сиёсий ёрдам бермоқда. Россия эса Эрон дронлари, Шимолий Корея қурол-яроғи ва Хитой билан иқтисодий-технологик алоқаларга таянмоқда.

Яқин Шарқдаги ҳар бир зарба фақат Исроил, Эрон ёки араб давлатларига таъсир қилмайди. У нефть нархига, Россиянинг даромадларига, Европа иқтисодиётига, Хитойнинг энергия таъминотига ва АҚШнинг ҳарбий имкониятларига ҳам таъсир кўрсатади. Украина ва Эрон атрофидаги урушлар дрон технологияси, разведка ҳамда энергия бозори орқали бир-бирига боғланиб бораётгани ҳақида халқаро таҳлилларда ҳам қайд этилмоқда.

Демак, биз алоҳида ёнғинларни эмас, бир-бирига шамол бераётган ёнғинлар тизимини кўряпмиз.

БУ УРУШ ТАНКЛАР БИЛАН ЭМАС, ТИЗИМЛАР БИЛАН БОШЛАНДИ

XX асрда жаҳон уруши қўшинларнинг чегарадан ўтиши билан бошланган. XXI асрда эса тўқнашув анча олдин – банк тизимлари, микрочиплар, спутниклар, интернет тармоқлари, ахборот майдони ва таъминот занжирларида бошланиши мумкин.

Бугунги глобал қарама-қаршилик камида олтита майдонда кечмоқда:

Биринчи майдон – анъанавий уруш. Украина, Яқин Шарқ ва бошқа ҳудудларда ракета, дрон, артиллерия ва қуруқлик қўшинлари ишлатилмоқда.

Иккинчи майдон – иқтисодий уруш. Санкциялар, экспорт чекловлари, музлатилган активлар, нефть эмбаргоси ва банк тизимидан узиб қўйиш давлатларни заифлаштириш воситасига айланди.

Учинчи майдон – технология уруши. АҚШ ва Хитой ўртасида яримўтказгичлар, сунъий интеллект, квант технологиялари ва телекоммуникация инфратузилмаси учун рақобат кетмоқда.

Тўртинчи майдон – ахборот уруши. Сайловларга таъсир қилиш, сохта ахборот, ботлар, алгоритмлар ва сунъий интеллект ёрдамида жамоатчилик фикрини бошқариш ҳарбий операциянинг бир қисмига айланди.

Бешинчи майдон – киберуруш. Электр тармоқлари, банклар, давлат идоралари ва ҳарбий бошқарув тизимларига қилинган ҳужум баъзан ракета зарбасидан ҳам катта зарар етказиши мумкин.

Олтинчи майдон – коинот. Спутникларсиз замонавий армия алоқа, навигация, разведка ва нишонга олиш имкониятидан айрилади. АҚШ 2026 йил сентябрида Ер орбитасида ҳарбий мақсаддаги воситалар мавжудлигини очиқ тан олди. Россия ва Хитой бу жараён коинотдаги қуролланиш пойгасини тезлаштириши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда.

Шу маънода, «уруш бошланмаган» дейиш ҳам вазиятни ҳаддан ташқари соддалаштиришдир. Қуролли тўқнашувнинг энг юқори босқичи бошланмаган, холос. Унинг иқтисодий, технологик ва ахборот босқичлари эса анчадан бери давом этмоқда.

ЭНГ КАТТА ХАВФ – ҲЕЧ КИМ ИСТАМАГАН УРУШ

Биринчи жаҳон урушида ҳам барча давлатлар бир вақтнинг ўзида бутун дунёни қамраб оладиган уруш режасини тузмаган эди. Бир неча ҳафта ичида иттифоқчилик мажбуриятлари, нотўғри ҳисоб-китоблар ва сафарбарлик режалари маҳаллий инқирозни жаҳон урушига айлантирди.

Бугунги вазиятнинг энг хавфли томони ҳам шунда.

Россия ракетаси НАТО давлати ҳудудига тушиши мумкин. Болтиқ ёки Қора денгизда самолётлар тўқнашиши мумкин. Тайван бўғозида Хитой ва АҚШ кемалари ўртасида тасодифий отишма юз бериши мумкин. Эронга берилган зарба АҚШ базаларига жавоб ҳужумини келтириб чиқариши мумкин. Киберҳужум электр станциясини ишдан чиқариб, қарши томон уни ҳарбий ҳужум деб қабул қилиши мумкин.

Ҳатто автоном қурол ёки сунъий интеллект тизими нотўғри маълумот асосида хавфли қарорга туртки бериши эҳтимоли бор. 2026 йил сентябрида Пекиндаги Сяншань хавфсизлик форуми иштирокчилари ҳам сунъий интеллект ҳарбий қарорларни тезлаштириб, инсон назоратини заифлаштириши мумкинлигидан хавотир билдирди.

Демак, Учинчи жаҳон уруши давлат раҳбарларининг «бошлаймиз» деган расмий қарори билан эмас, бир нечта инқирознинг бошқарувдан чиқиб кетиши билан бошланиши мумкин.