Эроннинг Иорданиядаги АҚШ базасига кутилмаган ракета зарбаси мўрт танаффусни бузди ва Вашингтонни Эрон ҳудудига ҳужумларни қайта бошлашга ундади. Агар Теҳрон тинчликни истаган бўлса, бу қарор мантиқсиз кўринади. Аммо Эрон раҳбарияти чекланган урушни санкциялар, блокада ва иқтисодий яккаланишга қарши босим воситаси деб билса, зарба ортидаги ҳисоб-китоб тушунарлироқ бўлади.

Томонларнинг ҳеч бири ҳозирча кенг кўламли урушга тайёрдек кўринмаяпти.

АҚШ минтақадаги энергетика инфратузилмасига таҳдид соладиган, бошқа давлатларни можарога тортадиган, нефть нархларини оширадиган ва Америка ҳарбий ресурсларини янада зўриқтирадиган катта урушдан қочишга ҳаракат қилмоқда.

Эроннинг ҳам очиқ урушга киришиш имкониятлари чекланган. Мамлакатнинг ҳаво мудофаа тизими заифлашган, саноат инфратузилмаси зарбаларга очиқ, санкциялар остидаги иқтисодиёт эса йўқотишларни тиклашни тобора қийинлаштирмоқда.

Шу сабаб Теҳрон ҳарбий ғалабага эмас, балки узоқ муддатли босимга асосланган стратегияни танлаган бўлиши мумкин.

ТИНЧЛИК ЭРОНГА НИМА БЕРАДИ?

Ҳозирги шартларда ўт очишни тўхтатиш Эрон учун ҳақиқий тинчликни англатмайди.

АҚШнинг Эрон портларига қарши денгиз блокадаси сақланиб қолади. Санкциялар бекор қилинмайди. Эрон халқаро нефть ва газ бозорларидан четда қолаверади.

Шу вақтда Саудия Арабистони, Бирлашган Араб Амирликлари, Қатар ва минтақадаги бошқа энергия экспортчилари маҳсулот етказиб беришни одатий даражага қайтариши мумкин.

Натижада минтақадаги иқтисодий ҳаёт тикланади, аммо Эрон яккаланган ҳолатда қолади.

Теҳрон учун бундай танаффус рақибларга нафас ростлаш имконини бериб, Эроннинг таъсир воситаларини камайтириши мумкин.

Чекланган можаро эса бу вазиятни ўзгартиради.

ҲУРМУЗ БЎҒОЗИ – ТЕҲРОННИНГ АСОСИЙ ҚУРОЛИ

Эрон оғир ҳарбий ва иқтисодий йўқотишларга учраётган бўлса-да, Ҳурмуз бўғозидаги ҳар қандай узилиш жаҳон иқтисодиётига таъсир қилади.

Ҳусийлар орқали Боб ал-Мандаб бўғози атрофидаги босим ҳам денгиз савдоси, юк ташиш нархлари, суғурта харажатлари ва энергия бозорларида ноаниқликни кучайтиради.

Ҳатто кемалар ҳаракати тўлиқ тўхтамаса ҳам, хавфнинг ўзи ҳукуматлар, кема эгалари ва нефть импорт қилувчи давлатларни Эрон талабларига қулоқ тутишга мажбур қилади.

Теҳроннинг ҳисоб-китоби оддий бўлиши мумкин: Эронга қарши санкциялар бутун дунё учун арзон ва оғриқсиз бўлмаслиги керак.

Эрон денгиз йўлларининг чекловсиз очилишига ҳам рози эмасдек кўринади. Теҳрон бир неча бор кемалар ҳаракати Эрон билан келишилган ёки унинг иштирокида белгиланган қоидалар асосида амалга оширилиши кераклигини билдирган.

Демак, Эроннинг мақсади Ҳурмуз бўғозини шунчаки урушдан аввалги ҳолатга қайтариш эмас, балки келажакдаги тартибда ўз таъсирини расман ёки амалда сақлаб қолиш бўлиши мумкин.

Бунга эришиш учун эса инқирозни давом этиши керак.

ТАШҚИ ДУШМАН ИЧКИ БОСИМНИ КАМАЙТИРАДИМИ?

Эрон раҳбариятининг қарорида ички сиёсий ҳисоб-китоблар ҳам бўлиши мумкин.

Мамлакат юқори инфляция, ишсизлик, қашшоқлашув ва жамоатчилик норозилиги билан юзлашмоқда.

Ташқи уруш ҳукуматга ички норозиликларни хавфсизлик масаласи сифатида кўрсатиш, назоратни кучайтириш ва аҳолини миллий мудофаа шиори атрофида бирлаштириш имконини беради.

Бу иқтисодий муаммоларни ҳал қилмайди. Аммо улардан келиб чиқаётган сиёсий босимни вақтинча сусайтириши мумкин.

Ҳукуматлар ташқи душман мавжуд пайтда мухолифатга қарши қатъий чораларни оқлашни осонроқ деб билади.

Шу нуқтаи назардан АҚШ билан чекланган можаро Теҳрон учун фақат ташқи сиёсат эмас, балки ички назорат воситасига ҳам айланиши мумкин.

НАЗОРАТДАГИ УРУШ ҚАЧОН НАЗОРАТДАН ЧИҚАДИ?

Эрон стратегиясининг энг катта муаммоси шундаки, чекланган урушни доимо чекланган ҳолатда сақлаб бўлмайди.

Теҳрон бир томондан АҚШга, минтақавий давлатларга ва жаҳон энергетика бозорларига босим ўтказмоқчи. Иккинчи томондан эса Вашингтонни кенг кўламли уруш бошлашга мажбур қиладиган даражадан ўтиб кетмасликка ҳаракат қилмоқда.

Аммо ҳар бир янги зарба ҳисоб-китобдаги хатонинг эҳтимолини оширади.

Бир ракета кўзланганидан кўпроқ қурбонларга олиб келиши мумкин. Бир ҳарбий қўмондоннинг қарори занжирли жавоб зарбаларини бошлаб юбориши мумкин. Бир давлатнинг можарога қўшилиши бошқаларни ҳам ҳаракатга ундаши эҳтимолдан холи эмас.

Назорат қилинаётган можаролар кўпинча айнан шундай назоратдан чиқади.

САУДИЯ АРАБИСТОНИ ҲАМ УРУШГА ТОРТИЛЯПТИ

Можаронинг кенгайиш белгилари аллақачон кўрина бошлади.

Аввалига тўғридан-тўғри аралашишдан қочган Саудия Арабистони Ироқдаги Эронга яқин шиа гуруҳларига зарбалар берди ва ҳусийларга қарши ҳарбий ҳаракатларни амалга оширди.

Агар Ҳурмуз ва Боб ал-Мандаб атрофидаги хавф жаҳон савдоси ҳамда энергия таъминотига таъсир қилишда давом этса, ҳозирча четда турган бошқа давлатлар ҳам Эронга босимни кучайтириш тарафдорига айланиши мумкин.

Айрим ҳукуматлар узлуксиз инқирозлар билан яшашдан кўра, бир марта қатъий ва қиммат жавоб беришни афзал деб топиши эҳтимол.

Бундай ҳолатда Теҳроннинг чекланган уруш орқали таъсирини ошириш режаси тескари натижа бериши мумкин. Узоқ давом этган беқарорлик Эронга қарши янада кенг халқаро коалиция шаклланишига олиб келиши эҳтимолдан холи эмас.

НАВБАТДАГИ ЗАРБА ҲАЛ ҚИЛУВЧИ БЎЛИШИ МУМКИН

Эрон ҳозирча катта урушдан қочган ҳолда босим ўтказиш мумкин, деб ҳисоблаётган бўлиши мумкин.

Аммо бу стратегия жуда нозик мувозанатга қурилган.

Агар Теҳрон зарбаларни чегарада ушлаб турса, у санкциялар, денгиз блокадаси ва минтақавий музокараларда қўшимча таъсир воситасига эга бўлиши мумкин.

Агар навбатдаги ҳужум АҚШ ёки унинг иттифоқчилари учун қабул қилиб бўлмайдиган йўқотишларга олиб келса, бутун сиёсий ва ҳарбий ҳисоб-китоб бир лаҳзада ўзгариши мумкин.

Теҳрон учун назоратдаги уруш ҳозирча мукаммал бўлмаган тинчликдан кўра манфаатлироқ кўринаётган бўлиши мумкин.

Аммо навбатдаги кутилмаган зарба бу уруш назоратда қоладими ёки минтақани кенг кўламли тўқнашувга етаклайдими – шуни ҳал қилиши мумкин.