Саудия Арабистонининг қудрати узоқ йиллар оддий бир ҳисобга таянди: ер остида нефть бор, уни харид қиладиган давлатлар бор, экспорт йўлларини эса АҚШ ҳарбий қудрати ҳимоя қилади. Энди шу ҳисобнинг ҳар бир қисми синовдан ўтмоқда. Нефть ҳали ҳам бор. Лекин уни хавфсиз етказиб бериш қийинлашган, хавфсизликнинг асосий кафили бўлган Вашингтон эса минтақадаги барча инқирозларни ҳал қилишга қодир эмаслигини кўрсатмоқда.

Бу Саудия Арабистони қулаётганини англатмайди. Бу унинг бойлиги ва ҳарбий харидлари ҳам географияни ўзгартира олмаслигини англатади.

ИККИ БЎҒОЗ ОРАСИДА ҚОЛГАН ДАВЛАТ

Саудия нефтнинг катта қисмини Форс кўрфази орқали экспорт қилади. У ердан чиққан танкер Ҳурмуз бўғозидан ўтиши керак. Мамлакатнинг муқобил йўли – шарқдан ғарбга чўзилган қувур – нефтни Қизил денгиз соҳилидаги Янбу портига олиб чиқади. Аммо Қизил денгиз орқали Осиёга йўл олган кемалар ҳам Боб ал-Мандаб бўғози атрофидаги хавф билан юзлашади. Демак, бир йўлдаги таҳдид иккинчисига юкни оширади; икки йўл бир вақтда таҳдид остида қолса, қувурнинг ўзи ечим бўлолмайди.

Халқаро энергетика агентлиги маълумотига кўра, 2025 йилда Ҳурмуздан кунига қарийб 20 миллион баррель нефть ва нефть маҳсулотлари ўтган. Саудия ва БАА қувурлари орқали уни айланиб ўтиш учун мавжуд бўлган қўшимча қувват эса тахминан 3,5–5,5 миллион баррель деб баҳоланган. Бу сонлар фақат Саудияга эмас, бутун кўрфаз экспортига тегишли. Муқобил йўллар бор, лекин Ҳурмузнинг ўрнини тўлиқ боса олмайди.

Янбугача қувур қуриш мумкин; унинг насос станцияларини, электр таъминотини, терминалини ва портга келган танкерларни бир вақтнинг ўзида мутлақ ҳимоя қилиш эса анча мушкул. Дрон ҳужуми айнан шу заифликдан фойдаланади: нисбатан арзон қурол қиммат инфратузилма ишини издан чиқариши мумкин.

ВАШИНГТОН КАФОЛАТИНИНГ ҲАҚИҚИЙ ЧЕГАРАСИ

Иккинчи жаҳон урушидан кейин шаклланган АҚШ–Саудия муносабати кўпинча «нефть эвазига хавфсизлик» деган қисқа ибора билан тушунтирилади. Амалда бу анча мураккаб тизим: ҳарбий базалар, қурол савдоси, разведка, ҳаво мудофааси ва денгиз йўлларини қўриқлаш. 1990–1991 йилларда АҚШ бошчилигидаги коалиция Ироқ қўшинларини Қувайтдан чиқаргани бу тизимнинг энг кучли намойиши эди.

Бироқ ўша урушдаги вазифа билан бугунги вазифа бир хил эмас. Катта армиянинг чегарадан ўтишини тўхтатиш бошқа; минглаб километрга ёйилган қувурлар, портлар ва кемаларни дрон, ракета ҳамда қуролли гуруҳлардан доимий ҳимоя қилиш бошқа. Ҳатто кучли ҳарбий давлат ҳам ҳар бир нишонга тўлиқ кафолат бера олмайди.

АҚШнинг минтақадаги иштирокини «йўқ» деб баҳолаш ҳам хато бўлади. Халқаро энергетика агентлиги сентябр ҳисоботида Ҳурмуз орқали айрим юкларни ўтказишда АҚШ ҳарбий кузатуви ёрдам бераётганини қайд этган. Шу билан бирга, агентликка кўра, августда кўрфаз мамлакатларининг умумий нефть экспорти урушдан олдинги даражанинг қарийб ярмига тушган. Ҳарбий иштирок мавжуд, аммо у одатдаги савдо оқимини тиклаш учун етарли бўлмаяпти.

АҚШ ёрдам беришга тайёр бўлса ҳам, унинг устувор вазифалари Саудияники билан доим мос келадими? Риёд учун оғриқли савол айнан мана шу. Саудия ҳар бир ҳужумга кескин жавоб бериш каттароқ урушни келтириб чиқаришидан қўрқади. Вашингтон эса ҳар бир таҳдид учун янги, узоқ давом этадиган ҳарбий мажбурият олишни истамаслиги мумкин. Иттифоқ сақланади, лекин унинг нимани кафолатлаши ҳақидаги тасаввур ўзгаради.

ҚИММАТ НЕФТЬ ҲАММА ВАҚТ КЎПРОҚ ДАРОМАД ДЕГАНИ ЭМАС

Одатда Яқин Шарқдаги кескинлик нефть нархини оширади. Бир қарашда бу Саудияга фойдали кўринади. Аммо танкер юролмаса ёки қувур тўхтаса, юқори нарх сотилмаган баррелнинг ўрнини босмайди. Экспорт ҳажми, суғурта харажати, етказиб бериш муддати ва харидор ишончи ҳам даромадни белгилайди.

Бунга Саудиянинг ички режалари қўшилади. «Vision 2030» дастури иқтисодиётни нефтьга қарамликдан чиқаришни кўзлайди, аммо янги шаҳарлар, саноат, туризм ва логистика учун улкан инвестиция талаб қилади. Яъни нефтьдан узоқлашиш режасининг ўзи ҳам ҳозирча нефть даромадига суянади. Халқаро валюта жамғармаси 2026 йилги баҳосида мамлакатнинг молиявий захиралари ва банк тизимини барқарор деб топган, шу билан бирга можаро чўзилса ўсишга салбий таъсир кучайишини, харажатларни устуворлик бўйича қайта кўриб чиқиш ва диверсификацияни давом эттириш зарурлигини таъкидлаган. Демак, ҳозирги босимни «Саудия банкрот бўляпти» деб талқин қилишга асос йўқ; унинг узоқ муддатли режалари қимматлашаётгани ҳақида гапириш тўғрироқ.

РИЁДНИНГ ТАНЛОВИ

Саудия бир вақтнинг ўзида уч мақсадга эришмоқчи: ҳужумларни тўхтатиш, катта урушга кирмаслик ва хорижий сармоядорлар кўзи ўнгида хавфсиз мамлакат қиёфасини сақлаб қолиш. Бу мақсадлар баъзан бир-бирига зид келади. Жавоб қайтармаслик янги ҳужумга ундаши мумкин; қаттиқ жавоб эса уруш хавфини оширади.

Шу сабаб Риёд АҚШ билан алоқани сақлаган ҳолда бошқа хавфсизлик шерикларини ҳам излаяпти. Reuters август ойида Саудиянинг Қизил денгизда минтақавий денгиз коалицияси тузиш ва Туркия ҳамда Покистон билан мудофаа ҳамкорлигини кучайтириш ҳаракатлари ҳақида хабар берган. Аммо янги келишув имзолаш билан уни ишлайдиган ягона ҳаво мудофааси ёки денгиз қўмондонлигига айлантириш ўртасида катта масофа бор.

Риёднинг энг қийин вазифаси шунинг учун фақат кўпроқ қурол сотиб олиш эмас. У экспорт йўлларини мустаҳкамлаши, инфратузилманинг заиф нуқталарини камайтириши ва қўшнилар билан кескинликни бошқариши керак. Айниқса Яман йўналишидаги ҳарбий таҳдидни фақат денгизда танкерларни қўриқлаш орқали бартараф этиб бўлмайди.

Саудия Арабистонининг ҳақиқий инқирози нефть тугаётганида эмас. Унинг нефтига жаҳон муҳтож, аммо бу нефтни жаҳонга олиб чиқадиган тартибга ишонч сусаймоқда. Шу тартиб тикланмаса, мамлакат ҳар бир баррел учун кўпроқ хавфсизлик харажати тўлайди. Бу эса Риёднинг минтақавий таъсирига ҳам, иқтисодиётни янгилаш режасига ҳам узоқ муддатли босим ўтказади.