Ўзбекистонда биринчи атом электр станциясини қуриш лойиҳаси янги босқичга кирган бир пайтда, унинг асосий технологик ҳамкори — Россиянинг “Росатом” корпорацияси молиявий босимларга дуч келаётгани ҳақида хабарлар пайдо бўлмоқда.

OilPrice нашри ёзишича, “Росатом” оғир иқтисодий шароит сабаб айрим инвестиция лойиҳаларини қисқартириш, кечиктириш ёки улардан бутунлай воз кечишга мажбур бўлиши мумкин.

Корпорация раҳбари Алексей Лихачёв 2026 йил июлида харажатларни қисқартириш ҳақида гапириб, 2030 йилгача энг юқори иқтисодий самара бериши мумкин бўлган лойиҳаларга устуворлик берилишини билдирган.

Ўзбекистоннинг атом энергетикаси бўйича режалари сўнгги икки йил ичида сезиларли даражада ўзгарди.

2024 йилда дастлаб Жиззах вилоятида Россиянинг олтита RITM-200N кичик модулли реакторини қуриш режалаштирилган эди. Кейинчалик концепция кенгайтирилди. Ҳозирги лойиҳа иккита 55 мегаваттли RITM-200N кичик реактори ва ҳар бири 1 000 мегаватт қувватга эга иккита VVER-1000 йирик реакторини бир майдонда жойлаштиришни назарда тутади.

2026 йил 5 июнда президентлар Шавкат Мирзиёев ва Владимир Путин Ўзбекистонда биринчи энергоблок қурилишини расман бошлаб берди. Ўзбекистон ҳукумати бу лойиҳани мамлакатда янги атом энергетикаси саноатини шакллантирувчи стратегик қадам сифатида тақдим этмоқда.

Демак, гап энди экспериментал ёки нисбатан кичик энергетика объекти ҳақида эмас. Ўзбекистон Россия технологияларига асосланган йирик атом энергетикаси инфратузилмасини барпо этишга киришмоқда.

Пул қаердан келади?

Лойиҳанинг энг муҳим ва ҳали тўлиқ очиқланмаган жиҳати уни молиялаштириш механизмидир.

“Ўзатом” раҳбари Азим Аҳмадхўжаев 2026 йил июнида интеграциялашган АЭСнинг базавий қиймати 9,5 миллиард доллар эканини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, маблағнинг асосий қисми ташқи молиялаштириш ҳисобидан жалб қилиниши кўзда тутилган ва бу борада турли халқаро молия институтлари, жумладан Янги тараққиёт банки билан музокаралар олиб борилмоқда.

Бу жуда муҳим ўзгариш.

Чунки Россия бошқа давлатларда АЭС қуришда кўпинча нафақат технология ва қурилиш хизматларини, балки давлат кредитини ҳам таклиф қилиб келган. Ўзбекистон эса молиялаштириш манбаларини диверсификация қилишга уринаётган кўринади.

The Diplomat маълумотига кўра, Тошкент АЭС харажатларининг 85–90 фоизини турли манбалардан қарз сифатида жалб қилишни режалаштирмоқда. Шу билан бирга, Ўзбекистон томони аввалроқ Россия маблағларига тўлиқ боғланиб қолмаслик позициясини ҳам билдирган.

Шу нуқтаи назардан “Росатом”нинг молиявий муаммолари АЭС қурилиши автоматик равишда тўхтайди дегани эмас. Аммо улар лойиҳанинг молиявий архитектурасини Ўзбекистон учун янада муҳим масалага айлантиради.

Россия учун бу фақат бизнес эмас

Молиявий қийинчиликларга қарамай, “Росатом” Ўзбекистон лойиҳаси учун мутахассислар тайёрлаш дастурини ишлаб чиқишда давом этмоқда. Жиззахдаги АЭС яқинида юзлаб ўзбек мутахассисларини тайёрлайдиган махсус марказ ташкил этиш режалаштирилган.

Бу эса Москва Ўзбекистон лойиҳасини оддий экспорт шартномасидан кенгроқ кўраётганини кўрсатиши мумкин.

Атом электр станцияси қуриш реакторни сотиш билан тугамайди. Бундай объект ўнлаб йиллар давомида ядро ёқилғиси, техник хизмат, эҳтиёт қисмлар, хавфсизлик тизимлари, мутахассисларни тайёрлаш ва кейинчалик ишлатилган ёқилғи билан боғлиқ хизматларни талаб қилади.

Шу сабаб атом энергетикаси соҳасидаги ҳамкорлик одатда жуда узоқ муддатли технологик муносабатларни шакллантиради.

Ўзбекистондаги лойиҳа Россия учун яна бир жиҳатдан муҳим: RITM-200N реакторлари “Росатом”нинг янги экспорт маҳсулоти ҳисобланади ва Ўзбекистон ушбу технологиянинг хориждаги илк йирик намойиш майдонларидан бирига айланмоқда.

Шу маънода Тошкентдаги лойиҳанинг муваффақияти “Росатом”нинг бошқа давлатларга кичик модулли реакторларни сотиш имкониятига ҳам таъсир қилиши мумкин.

Ўзбекистон нуқтаи назаридан атом энергетикасининг мантиғи тушунарли.

Аҳоли ва иқтисодиёт ўсиши билан электр энергиясига талаб ошиб бормоқда.
АЭС эса сутка давомида барқарор ишлайдиган катта базавий генерация манбасини яратиши мумкин. Расмий ҳисоб-китобларга кўра, интеграциялашган станция йилига 17 миллиард кВт/соатгача электр энергияси ишлаб чиқариши мумкин.

Аммо масаланинг иккинчи томони ҳам бор.

Атом станциясининг ишлаш муддати 50–60 йил ва ундан ҳам кўпроқ бўлиши мумкин. Демак, бугун реактор технологиясини танлаш орқали мамлакат бир неча ўн йиллик технологик экотизимни ҳам танлайди.

Шунинг учун масала фақат “Россия АЭС қуриб берадими?” деган савол билан чекланмайди.

Муҳимроқ саволлар бошқа: қурилишни ким молиялаштиради, кредит шартлари қандай бўлади, харажат ошиб кетса уни ким қоплайди, ядро ёқилғиси қаердан олинади, техник хизмат кимга боғлиқ бўлади ва Ўзбекистон қанчалик мустақил операторлик салоҳиятига эга бўлади?

Энергетик мустақиллик ёки қарамлик?

Қиймати қарийб 10 миллиард доллар бўлган ва ўнлаб йилларга мўлжалланган стратегик объектни битта давлат ёки битта компаниянинг молиявий имкониятларига қаттиқ боғлаб қўйиш катта рискларни пайдо қилиш хавфи мавжуд.

Шу сабаб Ўзбекистон учун энг муҳим вазифа “Росатом”дан воз кечиш ёки унга тўлиқ суяниш эмас, балки технологик ҳамкорлик билан молиявий қарамликни бир-биридан ажратиш бўлиши мумкин.

Молиялаш манбаларини диверсификация қилиш, мустақил ядро назоратини кучайтириш, ўзбек мутахассисларини тайёрлаш ва шартномаларда харажатлар ҳамда кечикишлар учун масъулиятни аниқ белгилаш Тошкентнинг музокара позициясини мустаҳкамлайди.

Аслида, “Росатом”нинг бугунги молиявий қийинчиликлари Ўзбекистон АЭС лойиҳасининг энг катта муаммосини эмас, балки унинг энг муҳим стратегик саволини кўрсатиб бермоқда:

Ўзбекистон атом энергетикасига кириб борар экан, Россия технологиясидан фойдаланган ҳолда ҳам молиявий ва технологик мустақиллигини қанчалик сақлаб қола олади?

АЭСнинг келажакда Ўзбекистон учун энергетик мустақиллик манбаига айланиши ёки аксинча, янги узоқ муддатли ташқи боғлиқликни келтириб чиқариши кўп жиҳатдан айнан шу саволга қандай жавоб берилишига боғлиқ.