«Миллий тикланиш» партияси раҳбари Алишер Қодировнинг Тошкентдаги тарихий бинолардан бири ҳақида айтган сўнгги гаплари яна жамоатчилик баҳсига сабаб бўлди.

Қодиров пойтахт марказидаги эски бинолардан бири ҳақида гапирар экан, уни «қандайдир рус рассомининг уйи» деб атади ва «уни олиб ташлаш керак, бизга нима кераги бор?» деган мазмунда фикр билдирди. У ҳатто бу объектни Шоҳи Зинда билан қиёслаб, унинг қиймати Шоҳи Зинданинг **«мингдан бирига ҳам тенг эмас»**лигини айтди. Қодиров фикрича, Маданий мерос агентлиги «умуминсоний қадриятлар агентлиги» эмас, биринчи навбатда миллий маданият билан шуғулланиши керак.

Бу баёнотга иқтисодчи Юлий Юсупов бошқа нуқтаи назардан қаради. Унинг талқинича, масала аслида на рус рассомида, на тарихий бинода. Масала – Ўзбекистондаги партиялар қандай сиёсий образ яратишга уринаётганида.

Юсупов бу ҳолатни «имитацион демократия» мантиғи билан изоҳлайди: унинг фикрича, реал сиёсий рақобат заиф бўлган шароитда партиялар бир-биридан сиёсий дастур ва ҳокимият учун кураш орқали эмас, номига мос образлар орқали фарқланишга ҳаракат қилади. Социал-демократлар ижтимоий ҳимоя ҳақида гапириши, либерал-демократлар либерал иқтисодий ғояларни илгари суриши керак. «Миллий тикланиш» эса ўз номидан келиб чиқиб, доим «миллийлик» мавзусини топиши лозим.

Шу нуқтаи назардан қаралса, Қодировнинг «рус рассомининг уйи бизга нимага керак?» деган саволи тасодифий ибора эмас, балки партиянинг ўзи учун танлаган сиёсий образига мос риторика сифатида кўриниши мумкин.

Аммо бу ерда жиддий муаммо пайдо бўлади: миллий манфаат билан тарихий меросни этник мезон бўйича саралаш бир нарса эмас.

Маданий мерос агентлиги айнан шу нуқтага эътибор қаратди. Агентлик маълумотига кўра, гап Тошкентнинг Бобур кўчаси, 7-уйдаги 1935 йилда қурилган бино ҳақида кетмоқда. Бино машҳур архитектор Алексей Шчусев номи билан боғлиқ. Аммо унинг тарихи фақат рус архитектори ёки рассоми билан чекланмайди: бу ерда академик Тошмуҳаммад Қори-Ниёзов, Василий Шишкин, олимлар Раҳим Атажонов ва Натан Маллаев каби Ўзбекистон илм-фани ва маданиятига ҳисса қўшган шахслар ҳам яшаган. Бино ҳозир моддий маданий мерос объекти сифатида давлат муҳофазасида.

Шунинг учун «русники экан – бизга нима кераги бор?» деган ёндашувнинг ўзи тарихни ўта соддалаштириб юборади.

Тошкент тарихи фақат этник ўзбеклар томонидан қурилган бинолар ёки яратилган асарлардан иборат эмас. Шаҳарнинг архитектураси, университетлари, театрлари, илмий мактаблари ва маданий муҳити турли миллат вакилларининг меҳнати билан шаклланган. Маданий мерос агентлиги ҳам жавобида айнан шуни таъкидлаб, тарихий объектнинг қиймати унга алоқадор инсоннинг миллати билан белгиланмаслиги кераклигини билдирди.

Қодиров кейинги баёнотида ўз позициясига аниқлик киритишга уринди. У масала миллатда эмаслигини, рус рассоми, ўзбек адабиётшуноси ёки украин архитектори бўлишидан қатъи назар, айрим объектларга ортиқча эътибор қаратилаётган бир пайтда Сармишсой, Шоҳи Зинда ва Миздахкон каби йирик ёдгорликлар етарли эътибор олмаётганини айтди. Бу бюджет устуворликлари ҳақида муҳокама қилиш мумкин бўлган алоҳида масала.

Бироқ айнан шу кейинги изоҳ биринчи баёнотдаги заиф нуқтани янада яққол кўрсатади. Агар объектнинг эгаси ёки у билан боғлиқ шахснинг миллати аҳамиятсиз бўлса, нега дастлаб «рус рассоми» деган таъриф умуман аргумент сифатида ишлатилди?

Масаланинг сиёсий жиҳати ҳам шу ерда бошланади.

Юлий Юсуповнинг танқидига кўра, Ўзбекистондаги партиялар ўртасида реал сиёсий рақобат етишмагани учун улар баъзан ўз электорал қиёфасини кескин баёнотлар орқали намоён қилишга мажбур бўлади. У «Миллий тикланиш» мисолида буни партия номи талаб қиладиган «миллий» кун тартибини доимий равишда ишлаб чиқариш зарурати сифатида талқин қилади.

Бу талқинни қабул қилиш ёки рад этиш мумкин. Лекин Қодиров атрофидаги ҳозирги баҳс бир муҳим саволни очиб берди: Ўзбекистонда партиялар ўртасидаги фарқ қаерда: иқтисодий дастурлардами, давлат бошқарувига муносабатдами, ҳуқуқ ва эркинликлар борасидами ёки асосан риторикадами?

Чунки сиёсий партиянинг вазифаси фақат шов-шувли мавзу топиб, бошқалардан фарқли гап айтиш эмас. Партия бюджет қандай тақсимланиши, маданий мерос қандай мезонлар асосида муҳофаза қилиниши ва қайси объектларга устуворлик берилиши ҳақида аниқ механизм ва қонунчилик таклифини берса, баҳс мазмунли сиёсий мунозарага айланади.

Акс ҳолда «рус рассомининг уйи» ҳақидаги жанжал маданий мерос масаласидан кўра бошқа бир муаммони – сиёсий партияларнинг ўз қиёфасини қандай яратаётгани ҳақидаги саволни кўпроқ очиб беради.

Шунда Юсупов қўйган масала яна долзарблашади: биз ҳақиқий сиёсий қарашлар рақобатини кўряпмизми ёки партиялар ўзларига ажратилган ролни ижро этаётган сиёсий саҳнаними?

Бу саволга жавобни битта тарихий уй эмас, партияларнинг кундалик сиёсий амалиёти беради.