Ўзбекистонда пенсия тизимини ислоҳ қилиш масаласи яна кун тартибига чиқди. Муҳокамадаги энг шов-шувли таклиф — пенсия ёшини эркаклар учун ҳозирги 60 ёшдан 63 ёшга, аёллар учун 55 ёшдан 58 ёшга кўтариш. Режага кўра, бу жараён 2028 йилдан бошланиб, ҳар йили уч ойдан босқичма-босқич амалга оширилиши ва 2039 йилда якунланиши мумкин. Ҳозирча бу фақат лойиҳа, якуний қарор қабул қилинмаган.

Аммо асосий савол бошқа: Ўзбекистон пенсия тизимининг муаммоси ҳақиқатан ҳам одамларнинг «эрта» пенсияга чиқаётганидами?

Халқаро тажрибага қаралса, жавоб унчалик оддий эмас. Пенсия ёшини ошириш кўп давлатларда қўлланилган чора, аммо у ҳеч қаерда пенсия ислоҳотининг ўзи ҳисобланмайди. Аксинча, у одатда бадал тўловчилар қамровини кенгайтириш, жамғариб бориладиган пенсияларни ривожлантириш, норасмий бандликни қисқартириш ва одамларни узоқроқ ишлашга иқтисодий рағбатлантириш билан бир пакетда амалга оширилади.

ЎЗБЕКИСТОННИНГ АСОСИЙ МУАММОСИ — ПЕНСИЯ ЁШИ ЭМАС, ҚАМРОВ

Бугунги Ўзбекистон тизими асосан авлодлар бирдамлиги — PAYG тамойилига асосланган: бугун ишлаётганлардан тушаётган ижтимоий тўловлар бугунги пенсионерларни молиялаштиради.

Шунинг учун тизим учун энг муҳим кўрсаткичлардан бири — битта пенсионерга нечта бадал тўловчи ишчи тўғри келишидир.

Иқтисодчи Равшанбек Далимов келтирган ҳисоб-китобларга кўра, Ўзбекистонда 2026 йилда 4,4 миллион пенсионер бор, пенсия тизимига мунтазам тўлов қилаётган ишчилар эса 6 миллион атрофида. Яъни нисбат тахминан 1,5 га 1. Ваҳоланки, иқтисодиётда банд аҳоли сони 14 миллион атрофида, яна 3–4 миллион ўзбекистонлик хорижда ишлайди.

Мана шу рақамлар Ўзбекистон пенсия тизимининг энг катта парадоксини кўрсатади.

Муаммо ишлайдиган одамлар камлигида эмас. Муаммо — ишлаётганларнинг катта қисми пенсия тизимидан ташқарида эканида.

Бу айниқса ўзини ўзи банд қилганлар мисолида яққол кўринади. Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотига кўра, мамлакатда 5,9 миллионга яқин ўзини ўзи банд қилган шахс бор, аммо 2025 йилда уларнинг атиги 860 минг нафари ижтимоий солиқ тўлаган. Шунинг учун ислоҳот доирасида улар учун ижтимоий солиқ тўлашни мажбурий қилиш таклиф этилмоқда.

Демак, 60 ёшни 63 ёшга кўтаришдан олдин берилиши керак бўлган савол бор: нега миллионлаб меҳнатга лаёқатли фуқаро пенсия тизимида иштирок этмаяпти?

ДЕМОГРАФИЯ БАРИБИР ИСЛОҲОТНИ МАЖБУР ҚИЛАДИ

Бу пенсия ёшини ўзгартириш учун умуман асос йўқ дегани эмас.

Ўзбекистон аҳолиси ҳали нисбатан ёш бўлса-да, у ҳам қариб бормоқда. Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотига кўра, ўртача умр давомийлиги 67,9 йилдан 75,4 йилгача ошган. 2025 йилда пенсионерлар аҳолининг 11,2 фоизини ташкил этган бўлса, 2040 йилга келиб бу кўрсаткич 15 фоизга етиши мумкин.

Демак, одамлар узоқроқ яшаяпти ва пенсияни ҳам узоқроқ муддат олади.

Бу тенденция фақат Ўзбекистонга хос эмас. OECD давлатларида ҳам айнан аҳолининг қариши пенсия ислоҳотларининг асосий сабабларидан бирига айланган. OECD ҳисоб-китобига кўра, 2024 йилда нормал пенсия ёши эркаклар учун ўртача 64,7 ёш бўлган; меҳнат бозорига ҳозир кириб келаётган авлод учун эса у келажакда ўртача 66,4 ёшга чиқади. OECD мамлакатларининг ярмидан кўпида пенсия ёшини ошириш аллақачон қонунчиликда белгиланган.

Шу маънода Ўзбекистоннинг 63/58 ёш модели халқаро мезонлар бўйича фавқулодда юқори эмас. Аксинча, нисбатан паст бўлиб қолади.

ҚЎШНИЛАР АЛЛАҚАЧОН 63 ЁШГА ЎТГАН

Марказий Осиёдаги вазият ҳам Ўзбекистон учун қизиқ таққослаш имконини беради.

Халқаро валюта жамғармаси маълумотларига кўра, ҳозир Қозоғистонда пенсия ёши эркаклар учун 63, аёллар учун 61; Қирғизистонда 63/58; Тожикистонда 63/58; Туркманистонда 62/57. Ўзбекистонда эса ҳозирча 60/55.

Қозоғистон янада узоққа кетган. У ерда аёлларнинг пенсия ёши ҳозир 61 ёшда музлатилган, аммо 2028 йилдан яна кўтарила бошлайди ва 2031 йилга келиб 63 ёшга етади.

Бироқ Қозоғистон мисолининг Ўзбекистон учун муҳим жиҳати фақат пенсия ёши эмас.

Қозоғистон 1990-йилларнинг охирида жамғариб бориладиган пенсия тизимига ўтди. ХВЖ таснифида ҳам Қозоғистон минтақадаги асосий пенсия дастури тўлиқ жамғариладиган тизимга асосланган ягона мамлакат сифатида ажралиб туради; Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Туркманистонда асосий тизим ҳали ҳам PAYG моделига таянади.

Яъни Қозоғистонда масала «неча ёшда пенсияга чиқиш» билан чекланмаган. Асосий ғоя — фуқаронинг меҳнат давридаги бадалларини унинг келажакдаги пенсияси билан кучлироқ боғлаш.

Ўзбекистон учун ҳам асосий сабоқ шу ерда.

ГЕРМАНИЯ: 67 ЁШ, АММО УЗОҚ ЎТИШ ДАВРИ БИЛАН

Германияда пенсия ёши босқичма-босқич 67 ёшга олиб чиқилмоқда. Масалан, 1961 йилда туғилганлар учун 2026 йилда стандарт пенсия ёши 66 йилу 6 ойни ташкил этади. Кейинги авлодлар учун чегара яна ошиб боради. Узоқ йиллар бадал тўлаганлар учун эса нисбатан эрта пенсияга чиқиш имкониятлари сақланади.

Бу ерда муҳим принцип бор: ислоҳот бир кунда амалга оширилмайди.

Одам 58 ёшга кирганда давлат унга «энди 63 гача ишлайсиз» демайди. Қоидалар олдиндан маълум қилинади ва ўзгариш ўнлаб йилларга тақсимланади.

Ўзбекистоннинг ҳар йили уч ойдан ошириш таклифи ҳам айнан шу нуқтаи назардан мантиқий. Лекин ўтиш даври қанчалик узоқ бўлмасин, оғир меҳнат, соғлиқ, ногиронлик ёки жуда узоқ меҳнат стажи каби омиллар учун алоҳида механизм бўлиши керак.

ЯПОНИЯ: ОДАМНИ КЕЧРОҚ ПЕНСИЯ ОЛИШГА ҚИЗИҚТИРИШ

Япония тажрибаси эса бошқа моделни кўрсатади.

У ерда асосий пенсия олиш ёши 65 бўлса-да, фуқаро пенсияни 60 ёшдан бошлаб олиши ёки уни 75 ёшгача кечиктириши мумкин. Пенсияни кечиктирган одамнинг кейинги тўлови ошади — ҳар бир кечиктирилган йил учун тахминан 8,4 фоизга.

Бу «мажбурлаш» ўрнига «рағбатлантириш» модели.

Давлат фуқарога танлов беради: ҳозир пенсияга чиқишинг мумкин, аммо ишлашда давом этсанг, кейин кўпроқ оласан.

OECD давлатларида бундай ёндашув тобора кенгаймоқда. Сўнгги ислоҳотларда бир қатор мамлакатлар пенсия олиб туриб ишлашни осонлаштирди ёки кечроқ пенсияга чиқишни молиявий жиҳатдан манфаатли қилди. ⁠

Ўзбекистон учун ҳам айнан шундай механизм оддий пенсия ёшини оширишдан самаралироқ бўлиши мумкин.

БУЮК БРИТАНИЯ: ДАВЛАТ ПЕНСИЯСИ — ТИЗИМНИНГ БИР ҚИСМИ

Буюк Британияда давлат пенсияси ёши ҳозир 66 ёш. Бироқ бу одам 66 ёшгача умуман пенсия маблағига теголмайди дегани эмас. Workplace pension ва шахсий пенсиялар давлат пенсиясидан алоҳида тизим сифатида ишлайди. Британияда мажбурий «ишдан кетиш ёши» ҳам бекор қилинган: инсон давлат пенсияси ёшига етгандан кейин ҳам ишлашда давом этиши мумкин.

Бу ривожланган пенсия тизимларининг муҳим хусусиятини кўрсатади: кексаликдаги даромад битта манбага боғланиб қолмайди.

Одатда у бир нечта устундан иборат бўлади:

давлат кафолатлайдиган базавий пенсия + меҳнат фаолиятига боғланган пенсия + шахсий ёки корпоратив жамғарма.

Ўзбекистонда эса аҳолининг катта қисми учун «пенсия» ҳали ҳам деярли фақат давлат пенсиясини англатади.

ЎЗБЕКИСТОНГА ҚАНДАЙ МОДЕЛЬ КЕРАК?

Шу нуқтада пенсия ёшини ошириш ҳақидаги баҳснинг ўзи бироз нотўғри қўйилгани кўринади.

Савол «60 ёшми ёки 63 ёшми?» эмас.

Савол: «Ўзбекистон 2040–2050 йилларда қандай пенсия тизимига эга бўлади?»

ХВЖнинг 2026 йилги Ўзбекистон бўйича ҳисоботида ҳам пенсия тизимини ўрта муддатли молиявий барқарорликни таъминлайдиган тарзда ислоҳ қилиш зарурлиги таъкидланган. Айни пайтда ХВЖ комплекс ислоҳот ҳали дастлабки босқичда экани ва тўлиқ актуар ҳисоб-китоблар ҳали зарурлигини қайд этади.

Ўзбекистон учун энг мақбул йўл, эҳтимол, уч устунли модел бўлиши мумкин.

Биринчи устун — давлат кафолатлайдиган базавий пенсия. У инсонни кексаликда қашшоқликдан ҳимоя қилиши керак.

Иккинчи устун — мажбурий меҳнат пенсияси. Фуқаро қанча узоқ ишласа ва қанча кўп бадал тўласа, пенсияси шунга мутаносиб бўлиши лозим.

Учинчи устун — ҳақиқий жамғариб бориладиган пенсия. Бу ерда маблағ шунчаки ҳисобда турмасдан, қаттиқ назорат остида диверсификация қилинган молиявий инструментларга инвестиция қилиниши ва узоқ муддатда инфляциядан юқори реал даромад келтириши керак.

Ўзбекистонда жамғариб бориладиган компонент мавжуд, аммо у ҳали пенсия даромадининг кучли мустақил устунига айлангани йўқ. Далимов ҳам амалдаги жамғарма компонентининг чеклангани ва пенсия маблағларини самарали инвестиция қилиш учун молиявий бозор ҳамда қонунчилик инфратузилмаси етарли эмаслигини таъкидлайди.

ЭНГ КАТТА РЕЗЕРВ — МИЛЛИОНЛАБ НОРАСМИЙ ИШЛОВЧИЛАР

Агар ҳукумат фақат пенсия ёшини оширса, тизимнинг асосий касаллиги даволанмайди.

Чунки 63 ёшгача ишлайдиган, лекин барибир ижтимоий бадал тўламайдиган фуқаро Пенсия жамғармаси муаммосини ҳал қилмайди.

Аксинча, 14 миллион банд аҳолининг катта қисмини пенсия тизимига жалб қилиш тизимнинг даромад базасини принципиал равишда ўзгартириши мумкин.

Шунинг учун ўзини ўзи банд қилганлар, меҳнат мигрантлари, фрилансерлар, кичик тадбиркорлар ва норасмий ишловчилар учун пенсия бадали тўлашни ҳам мажбурий, ҳам манфаатли қилиш керак.

Фуқаро тўлаган пули қаерга кетаётганини ва 20–30 йилдан кейин унга нима беришини кўра олиши зарур. Шахсий электрон пенсия ҳисоби, йиллик прогноз, тўланган бадаллар ва келажак пенсиясининг тахминий миқдори очиқ кўрсатилиши одамларни тизимга киришга рағбатлантиради.

ПЕНСИЯ ЁШИНИ ОШИРИШ МУМКИН, АММО БИТТА ШАРТ БИЛАН

Демак, Ўзбекистонда пенсия ёшини босқичма-босқич ошириш иқтисодий ва демографик жиҳатдан мутлақо мантиқсиз таклиф эмас. Аксинча, қўшни давлатлар ва OECD тажрибаси бундай ўзгаришнинг узоқ муддатда деярли муқаррар эканини кўрсатади.

Лекин пенсия ёшини оширишни «пенсия ислоҳоти» деб аташ хато бўлади.

Ҳақиқий ислоҳот — миллионлаб фуқарони тизимга киритиш, норасмий бандликни легаллаштириш, тўланган бадал билан олинадиган пенсия ўртасида тушунарли боғлиқлик яратиш, ҳақиқий жамғариб бориладиган пенсия тизимини шакллантириш, пенсия активларини профессионал бошқариш ва одамга эрта ёки кеч пенсияга чиқиш бўйича иқтисодий танлов беришдир.

OECD тажрибаси ҳам шуни кўрсатади: давлатлар пенсия тизими тақчиллигини фақат ёшни кўтариш билан ҳал қилмаяпти. Айримлари бадалларни оширмоқда, айримлари қамровни кенгайтирмоқда, баъзилари пенсия формуласини ўзгартирмоқда, бошқалари эса одамни узоқроқ ишлашга рағбатлантирмоқда. (OECD⁠ )

Шунинг учун Ўзбекистон олдидаги танлов «55–60 ёки 58–63» эмас.

Асл танлов — совет давридан мерос қолган, бугунги ишчилар эртанги пенсионерларни боқадиган тизимни косметик таъмирлаш ёки янги демографик ва иқтисодий воқеликка мос, бир нечта даромад манбаига таянадиган замонавий пенсия архитектурасини қуриш ўртасида.

Агар ислоҳот фақат пенсия ёшини уч-тўрт йилга суриш билан тугаса, давлат бугунги муаммони бир неча йилга кечиктирган бўлади, холос.

Агар шу вақтнинг ўзида пенсия қамрови, жамғарма, инвестиция, меҳнат бозорини легаллаштириш ва шахсий масъулият механизмлари яратилса, бу ҳақиқатан ҳам пенсия ислоҳоти бўлади.