Ўзбекистон ташқи савдосида жиддий дисбаланс кучаймоқда. 2026 йил январь–август ойларида мамлакатнинг савдо дефицити 11,7 миллиард долларга етди. Бу ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 93 фоиз кўп.

Саккиз ойда Ўзбекистон 22,9 миллиард долларлик маҳсулот экспорт қилган бўлса, импорт 34,5 миллиард долларга етган. Экспорт 3,4 фоизга қисқарган бир пайтда импорт 16,3 фоизга ўсган.

Оддий қилиб айтганда, Ўзбекистон четга 100 долларлик маҳсулот сотса, хориждан 150 доллардан зиёд товар сотиб олмоқда.

Олтинсиз экспорт ўсмоқда, аммо бу етарли эмас

Экспорт пасайишининг асосий сабабларидан бири — олтин савдосининг кескин қисқариши. Ўтган йилнинг саккиз ойида 8,33 миллиард долларлик олтин экспорт қилинган бўлса, бу йил кўрсаткич 2,8 миллиард долларга тушган.

Шунинг учун бир муҳим жиҳатни эътироф этиш керак: олтинни ҳисобга олмаганда товарлар экспорти 28,7 фоизга ўсган. Демак, реал секторда экспорт ўсиши бор.

Аммо бу ўсиш импорт суръатини жиловлаш учун ҳозирча етарли эмас.

Импортга қарамлик чуқурлашмоқда

Хитой Ўзбекистоннинг энг йирик савдо ҳамкори бўлиб қолмоқда. Икки давлат ўртасидаги савдо 13,2 миллиард долларга етган ва мамлакат ташқи савдосининг 23 фоизини ташкил қилган.

Аммо Хитойнинг импортдаги улуши анча юқори — 32,4 фоиз. Россиянинг улуши 17,4, Қозоғистонники эса 7,9 фоиз.

Демак, Ўзбекистон импортининг деярли ярми фақат Хитой ва Россия ҳиссасига тўғри келмоқда.

Бу савдо алоқаларининг чуқурлашувини англатади, аммо айни пайтда ташқи таъминот занжирларида бир неча давлатга юқори даражада боғлиқлик хавфини ҳам оширади.

Муаммонинг энг хавфли томони — Ўзбекистон нафақат технология ва ускуна, балки энергия, озиқ-овқат ва тайёр истеъмол маҳсулотлари импортига ҳам тобора кўпроқ қарам бўлиб бормоқда.

Масалан, енгил автомобиллар импорти 72,6 фоизга, телекоммуникация ускуналари 78,5 фоизга, озиқ-овқат импорти эса 39,3 фоизга ошган.

Энергетикада вазият янада зиддиятли: Ўзбекистон 322 миллион долларлик газ экспорт қилиб, бир вақтнинг ўзида 1,22 миллиард долларлик газ импорт қилган. Нефть ва нефть маҳсулотлари импорти ҳам 1,35 миллиард долларга етган.

Яъни бир пайтлар энергия экспортчиси бўлган мамлакатнинг ўзи ташқи энергия манбаларига қарам бўлиб бормоқда.

Хавф қаерда?

Савдо дефицити ҳар доим ҳам фалокат эмас. Агар миллиардлаб долларлик импорт янги заводлар, технологиялар ва экспорт қувватларига айланаётган бўлса, бу иқтисодий модернизациянинг нархи бўлиши мумкин.

Аммо импортнинг катта қисми автомобил, озиқ-овқат, энергия ва бошқа истеъмол товарларига кетса, манзара хавфли тус олади.

Чунки 11,7 миллиард долларлик тешикни нимадир билан ёпиш керак. Бунинг учун олтин сотилади, хорижий инвестиция жалб қилинади, меҳнат муҳожирлари юборган валюта ишлатилади ёки ташқи қарз олинади.

Ўзбекистон учун асосий хавф ҳам шу ерда: иқтисодий ўсиш импортга қарамликни камайтириш ўрнига уни янада кучайтириб қўйиши мумкин.

Олтинсиз экспортнинг қарийб 29 фоизга ўсиши — яхши сигнал. Аммо савдо дефицитининг бир йилда 93 фоизга ошиб, 11,7 миллиард долларга етиши ундан ҳам кучлироқ огоҳлантиришдир.

Ўзбекистон кўпроқ савдо қиляпти. Аммо ҳозирча четга сотганидан анча кўпини четдан сотиб оляпти. Бу тенденция давом этса, импортга қарамлик иқтисодиётнинг энг заиф нуқталаридан бирига айланиши мумкин.