Ўзбекистон энергетикасида хавотирли тенденция чуқурлашмоқда: мамлакат газни тобора кам сотиб, тобора кўп сотиб оляпти. 2026 йилнинг дастлабки саккиз ойида табиий ва сунъий газ экспорти ўтган йилга нисбатан 34,8 фоизга қисқариб, 322,3 миллион долларга тушди. Айни пайтда газ импорти 15,2 фоизга ошиб, 1,22 миллиард долларга етди. Яъни Ўзбекистон газ сотишдан олганидан қарийб тўрт баравар кўп маблағни уни четдан сотиб олишга сарфлаган.

Муаммонинг энг жиддий нуқтаси савдо баланси эмас, балки газ қазиб олишнинг тез суръатда камайишидир. Январь–августда мамлакатда 24,2 миллиард куб метр газ қазиб олинган. Бир йил аввал бу кўрсаткич 28,9 миллиард куб метр эди. Демак, атиги бир йилда ишлаб чиқариш 16,3 фоизга тушган.

Бу оддий статистик тебраниш эмас. Ўзбекистон бир вақтнинг ўзида Хитойга газ экспорт қилишда давом этяпти, ички эҳтиёжни қоплаш учун эса Россия ва Туркманистондан газ импорт қиляпти. Бу модель иқтисодий жиҳатдан мутлақо мантиқсиз дегани эмас: экспорт ва импорт шартномаларининг нархи, муддати ва географияси турлича бўлиши мумкин. Аммо қазиб олиш мунтазам пасаяётган шароитда импортга эҳтиёжнинг ортиши мамлакатнинг энергетик мустақиллиги нуқтаи назаридан жиддий сигналдир.

Тизимдаги “тозалаш”лар

Айниқса, бу рақамлар энергетика тизимидаги сўнгги кадрлар тозалаши ва жиноий ишлар фонида янада жиддий кўринади.

27 июль куни президент Шавкат Мирзиёев энергетика соҳасидаги йиғилишда муаммо маблағ етишмаслигида эмас, балки «тизим бошқарувида» эканини айтди. Йиғилиш ортидан энергетика вазири Жўрабек Мирзамаҳмудов ва «Ҳудудий электр тармоқлари» раҳбари лавозимидан озод қилинди. «Ўзбекистон миллий электр тармоқлари», «Иссиқлик электр станциялари», «Ўзтрансгаз» ва «Ҳудудгазтаъминот» раҳбарларига эса йил охиригача синов муддати берилди. Ҳукумат маълумотига кўра, фақат июнь–июль ойларида электр тармоқларида қарийб 4 минг авария юз берган, тармоқлардаги электр йўқотишлари эса 17,2 фоизга етган.

Бундан аввал ҳам 44 нафар туман ва шаҳар электр тармоқлари раҳбари ишдан олинган, «Ҳудудгаз Хоразм» раҳбарини лавозимидан озод қилиш топширилган эди.

Аммо гап фақат ишдан бўшатишлар билан чекланмаяпти. Нефть-газ тизимидаги йирик коррупция иши бўйича «Ўзбекнефтгаз»нинг собиқ раиси Баҳодир Сиддиқов ва компаниянинг яна уч нафар мансабдори ҳам кирган жами тўққиз кишининг иши судга оширилган.

Газ тизимининг бошқа бўғинларида ҳам жиноий ишлар очилган. Масалан, «ақлли» газ ҳисоблагичларига техник хизмат кўрсатиш билан боғлиқ ишда «Технопарк» ва «Ҳудудгазтаъминот» масъулларига нисбатан талон-торож иддаолари бўйича тергов кетмоқда. Қорақалпоғистонда эса газ ҳисобидаги тафовутларни оддий «йўқотиш» сифатида расмийлаштириш орқали давлат ва жамият манфаатларига 251,5 миллиард сўм зарар етказилгани айтилмоқда; масъул шахсларга нисбатан жиноят иши қўзғатилган.

Газ қаерга кетяпти?

Албатта, мансабдорларнинг ишдан олиниши ёки айрим жиноий ишлар билан газ қазиб олишнинг 16 фоиздан ортиқ пасайиши ўртасида тўғридан-тўғри сабабий боғлиқлик бор, деб айтиш учун очиқ маълумотлар етарли эмас. Эски конларнинг табиий камайиши, инвестиция цикли, янги қудуқларни ишга тушириш суръати ва саноат ҳамда аҳоли истеъмолининг ўсиши ҳам муҳим омиллар.

Лекин рақамлар бошқа, каттароқ саволни ўртага қўяди: миллиардлаб доллар инвестиция киритилаётган, янги конлар очилаётган ва ўнлаб янги қудуқлар қазилаётган бўлса, нега ички газ ишлаб чиқариш бунчалик тез пасаймоқда?

2026 йил бошидан бешта янги газ кони топилгани, 80 та қудуқ қазилгани ва йил охиригача яна 40 та қудуқ бурғилаш режалаштирилгани айтилмоқда. Шунга қарамай, саккиз ойлик натижа — минус 16,3 фоиз.

Шу боис масала энди фақат «қишда газ етадими?» деган мавсумий савол эмас. Асосий савол — Ўзбекистон газ саноатидаги узоқ йиллик инвестициялар, бошқарув қарорлари ва йирик лойиҳалар кутилган натижани беряптими?

Газга бой деб қаралган мамлакатнинг газ импорти учун 1,22 миллиард доллар сарфлаб, экспортдан атиги 322 миллион доллар олиши — энергетика сиёсатида жиддий таркибий ўзгариш юз бераётганининг белгиси.

Ҳукуматнинг ўзи ҳам муаммони энди фақат ташқи омиллар ёки ўсиб бораётган талаб билан изоҳламаяпти. Президент даражасида «муаммо маблағда эмас, тизим бошқарувида» деган баҳо берилгани бежиз эмас.

Энергетика раҳбарларининг ишдан олиниши, нефть-газ тизимидаги жиноий ишлар ва газ ишлаб чиқаришнинг кескин пасайиши — ҳуқуқий жиҳатдан алоҳида жараёнлар. Аммо улар бир нуқтада туташади: соҳада ҳисобдорлик, самарадорлик ва шаффофлик масаласи.

Энди жамоатчиликка фақат янги конлар ва миллиардлик инвестициялар ҳақида хабар бериш камлик қилади. Энг оддий саволга аниқ жавоб керак: шунча маблағ ва ресурс сарфланаётган бўлса, нега Ўзбекистон йил сайин кўпроқ чет эл газига муҳтож бўлиб бормоқда?