Ўзбекистонда аҳолининг банклар олдидаги қарзи 243,6 триллион сўмдан ошди. Бу мамлакат иқтисодиётида жиддий саволларни ўртага ташлайдиган рақам. Ҳукумат иқтисодий ўсиш, инвестициялар ва аҳоли фаровонлиги ҳақида ҳисобот бераётган бир пайтда, фуқароларнинг банклар олдидаги мажбуриятлари тобора кўпаймоқда.

Марказий банк маълумотларига кўра, 2026 йил бошида аҳолининг кредит қарздорлиги 220,3 триллион сўм бўлган. Саккиз ой ичида бу сумма яна 23,3 триллион сўмга ёки 10,6 фоизга ошган. Бошқача айтганда, фуқароларнинг банклар олдидаги соф қарз мажбуриятлари ҳар ой ўртача қарийб 2,9 триллион сўмга кўпайган.

Бу рақамлар ортида қандай иқтисодий ва ижтимоий жараёнлар кечмоқда?

КРЕДИТ — ФАРОВОНЛИК БЕЛГИСИМИ ЁКИ ТИРИКЧИЛИК ЗАРУРАТИ?

Ривожланган иқтисодиётларда кредит аҳолининг уй-жой сотиб олиши, таълим олиши, тадбиркорлик қилиши ва турмуш шароитини яхшилашига хизмат қилади. Шу маънода кредитлар ҳажмининг ўсиши ўз-ўзидан салбий ҳодиса эмас.

Бироқ кредитлашнинг ҳақиқий самараси унинг ҳажми билан эмас, балки аҳоли даромадлари, қарзни қайтариш қобилияти ва олинган маблағнинг қандай мақсадларга сарфланаётгани билан ўлчанади.

Ўзбекистонда ипотека кредитлари бўйича қарздорлик 89,7 триллион сўмга етган. Микроқарзлар 51,3 триллион, микрокредитлар 48,2 триллион, автокредитлар эса 41 триллион сўмни ташкил этмоқда. Айниқса, микрокредитлар ҳажми йил бошидан буён 19,1 фоизга ошгани эътиборга молик.

Микрокредитлар кичик бизнес ва ўзини ўзи банд қилиш учун муҳим молиявий восита бўлиши мумкин. Аммо уларнинг кескин кўпайиши аҳоли даромадлари етарли эмаслиги ёки кундалик эҳтиёжларни қоплаш учун қарзга мурожаат қилиш кучайганидан ҳам дарак бериши мумкин.

Бу икки ҳолатни фарқлаш учун кредит маблағларининг аниқ мақсадлари, қарз олувчилар даромадлари ва уларнинг ойлик тўлов юки ҳақидаги маълумотлар зарур.

Акс ҳолда, кредитлаш ўсишини автоматик равишда халқ фаровонлиги ошганининг исботи сифатида кўрсатиш иқтисодий воқеликни бир томонлама талқин қилиш бўлади.

БИР ҚАРЗНИ ЁПИШ УЧУН ИККИНЧИ ҚАРЗ

Яна бир хавотирли кўрсаткич: банклардан қарз олган фуқароларнинг 29 фоизида биттадан ортиқ кредит мавжуд.

Албатта, бир нечта кредитга эга бўлиш ҳар доим ҳам молиявий ночорлик белгиси эмас. Аммо даромадлари чекланган оилалар учун бу ҳолат қарз юкининг оғирлашиши хавфини оширади.

Бундай вазиятда одам кредитни ривожланиш учун эмас, аввалги молиявий мажбуриятларини бажариш учун олиши мумкин. Натижада қарзни қарз билан ёпиш занжири пайдо бўлади.

Бу занжирнинг энг хавфли жиҳати шундаки, фуқаро маълум муддат ўзини молиявий жиҳатдан барқарор ҳис қилиши мумкин, аслида эса унинг келажакдаги даромадлари аллақачон банк тўловларига боғлаб қўйилган бўлади.

БАНКЛАР ФОЙДАСИ ВА АҲОЛИ МАНФААТИ

Аҳоли кредитларининг 130,8 триллион сўми давлат банклари, 112,8 триллион сўми хусусий банклар ҳиссасига тўғри келмоқда. Демак, давлат иштирокидаги банклар жисмоний шахслар кредит портфелининг ярмидан кўпроғини назорат қилмоқда.

Бу ерда муҳим савол туғилади: давлат банклари аҳолининг молиявий барқарорлигини таъминлашга қанчалик хизмат қилмоқда?

Банклар учун кредит портфелининг кенгайиши фоиз даромадларини ошириш имкониятини яратади. Лекин аҳоли учун ҳар бир янги кредит — келажакда қайтарилиши шарт бўлган асосий қарз ва фоиз тўловларидир.

Банк тизими самарадорлигини фақат қанча кредит берилгани билан баҳолаш етарли эмас. Қанча фуқаро қарзини ўз вақтида қайтара олмаяпти? Қанча оила даромадининг катта қисмини кредитга сарфлаяпти? Қанча қарздор қайта молиялаштиришга мажбур бўлмоқда?

Марказий банк маълумотларига кўра, 1 сентябрь ҳолатида бутун банк тизими бўйича муаммоли кредитлар 24 триллион сўмни ёки умумий кредит портфелининг 3,7 фоизини ташкил этган. Бу кўрсаткич фақат аҳоли кредитларига эмас, юридик шахслар қарзларига ҳам тегишли.

Шундай экан, банк тизимининг умумий барқарорлиги билан оддий оиланинг молиявий аҳволини бир хил тушунча деб қарамаслик керак.

ҚАРЗ ҲИСОБИГА ЯРАТИЛГАН ФАРОВОНЛИК ҚАНЧАЛИК БАРҚАРОР?

Кредит иқтисодий фаолликни рағбатлантиради. Автомобиль, уй-жой ва маиший товарлар харидини кўпайтиради. Бу эса савдо, қурилиш ва хизмат кўрсатиш соҳаларига ижобий таъсир қилади.

Бироқ кредит ҳисобига ошган истеъмолни аҳоли реал даромадларининг ўсиши билан адаштирмаслик лозим.

Агар фуқаро автомобиль ёки уй-жойни ўз даромадлари ошгани учун эмас, узоқ йиллик қарз эвазига сотиб олаётган бўлса, унинг турмуш даражаси ташқи томондан яхшиланган кўриниши мумкин. Аммо бу фаровонликнинг катта қисми келажакдаги даромадлар ҳисобидан молиялаштирилган бўлади.

Айниқса, инфляция, ишсизлик ёки даромадлар қисқариши шароитида бундай иқтисодий модел оилалар учун жиддий хатар туғдиради.

Шу сабабли ҳукуматнинг иқтисодий сиёсатини баҳолашда кредитлар ўсиши билан бир қаторда реал иш ҳақи, аҳоли жамғармалари, қарзга хизмат кўрсатиш харажатлари ва камбағаллик кўрсаткичларини ҳам ҳисобга олиш зарур.

ХАЛҚ БОЙИЯПТИМИ Ё ҚАРЗ БЎЛЯПТИМИ?

243,6 триллион сўмлик қарздорликнинг ўзи Ўзбекистон аҳолиси қашшоқлашаётганини исботламайди. Аммо бу рақам мамлакатда иқтисодий ўсишнинг сифати ва унинг оддий фуқаролар ҳаётига таъсири ҳақида жиддий саволлар туғдиради.

Иқтисодий сиёсатнинг муваффақияти банклар қанча кредит ажратгани билан эмас, одамлар ўз меҳнати ва даромади ҳисобига қанчалик муносиб яшай олаётгани билан ўлчаниши керак.

Ҳукумат аҳолига янада кўпроқ кредит олиш имкониятини яратиш билан чекланмасдан, одамларнинг қарзга муҳтожлигини камайтирадиган иқтисодий шароитларни ҳам шакллантириши лозим. Бунинг учун барқарор иш ўринлари, реал даромадлар ўсиши, арзон уй-жой ва самарали ижтимоий ҳимоя муҳим.

Зеро, мамлакатда кредитлар ҳажми ўсиши иқтисодий тараққиёт белгиси бўлиши мумкин. Аммо халқнинг фаровонлигини банклар олдидаги қарзи билан ўлчаб бўлмайди.

Асосий савол ҳамон очиқ: Ўзбекистонда одамлар бойигани учун кўпроқ харид қиляптими ёки муносиб яшаш учун тобора кўпроқ қарз олишга мажбур бўляптими?

Бу саволга жавоб бериш учун баландпарвоз иқтисодий ҳисоботлар эмас, аҳолининг ҳақиқий даромадлари ва қарз юки ҳақидаги очиқ маълумотлар керак.