Нефт нархи дунё бозорида энг муҳим ва энг сезгир кўрсаткичлардан бири ҳисобланади. Нефт нархи сал кучлироқ шамол эсганда ҳам ўзгаравериши маълум. Шунингдек, нефт нархининг ҳаракати энергетика бозорига, балки транспорт, саноат, озиқ-овқат ва умуман инфляция даражасига ҳам бевосита таъсир қилади. Нега ўзи шу нефт нархи тез кўтариладию, лекин секин ёки умуман тушмай тураверади? Бу ҳолат иқтисодиётда “ракета ва пат” (rocket and feather) эффекти деб аталади.

Нархнинг йўқори кўрсаткичда қотиб қолишининг асосий сабаби бозордаги асимметрик реакциядир. Яъни нарх кўтарилганда ва тушганда бозор иштирокчилари бир хил тезликда ҳаракат қилмайди. Нефт нархи кўтарилиши тез ва кескин кечади, чунки бозор шоклар ва кутилмаган хабарларга жуда сезгир. Масалан, геосиёсий можаролар, санкциялар, ОПЕК қарорлари ёки таъминот занжиридаги узилишлар ҳақидаги хабарлар трейдерлар ва компанияларни дарҳол ҳаракатланишга мажбур қилади. Улар келажакда тақчиллик юзага келиши мумкин, деган эҳтимол билан нефт сотиб олишга киришади. Юқори талаб нархнинг бир зумда кўтарилишига олиб келади.

Бундан ташқари, бозордаги спекулятив хулқ-атвор ҳам нарх ўсишини тезлаштиради. Инвесторлар ва компаниялар кўпинча “яна қимматлашиши мумкин” деган ўй билан ҳаракат қилади ва бу нархни сунъий равишда ҳам юқорига тортади.

Аксинча, нарх тушаётганда жараён анча секин кечади. Бунинг биринчи сабаби – компанияларнинг фойда мантиғидир. Нефть маҳсулотлари, жумладан бензин ва дизель, дарҳол арзонлаштирилса, компаниялар ўз маржасини йўқотади. Шунинг учун улар кўпинча нархни туширишни кечиктиради ва бозорни кузатиб боради. Иккинчи муҳим омил рақобатнинг нотенглигида. Ҳар бир ёқилғи қуйиш шохобчаси бир вақтда нархни пасайтирмайди; аввал баъзилари туширади, кейин эса бошқалари мослашади. Бу эса умумий жараённи секинлаштиради.

Бозор иштирокчилари кўпинча нарх яна қайта кўтарилиши мумкин, деган эҳтиёткор ёндашув билан ҳаракат қилади. Натижада нарх тушиши доим кечикиб, босқичма-босқич рўй беради.

Нефтдан бензингача бўлган занжир ҳам бу жараённи мураккаблаштиради. Нефт қимматлаши одатда тезда бензин нархига таъсир қилади, чунки ишлаб чиқарувчилар харажат ошганини зудлик билан ҳисобга олади. Аммо нефт арзонлашганда эса бу таъсир бутун таъминот занжири бўйлаб секин тарқалади ва истеъмолчи чўнтагига кеч таъсир кўрсатади.

Доналд Трамп мана бугун, ана эрта уруш тугайди деб бозорни тинчлантириш пайида. Лекин можаро бошланган пайтидаёқ нефт нархи юқорига интила бошлади. Ҳурмуз эртага пешинда очилиб, икки мамлакат ўғил болача қўл ташлашса ҳам, нефт нархи кескин пасаймайди. Буни бозор дейдилар – ракета ва пат эффекти.