Ўнлаб йиллар давомида Жанубий Кавказ хавфсизлиги минтақада можаро чиқса, Россия тинчликпарвар куч сифатида аралашади, деган тасаввурга таяниб келди. Москва Арманистонда ҳарбий база сақлади, Ереван ва Боку ўртасида воситачилик қилди ва ўзини минтақа хавфсизлигининг кафили сифатида кўрсатди. Бироқ бу тасаввурни сақлаб қолиш тобора қийинлашмоқда. Россия Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (КХШТ) доирасида Арманистоннинг расмий иттифоқчиси бўлса-да, Арманистон ва Озарбайжон ўртасидаги Иккинчи Тоғли Қорабоғ уруши (2020 йил) ҳамда Озарбайжоннинг 2023 йилги ҳужуми пайтида аралашмади. Бунга жавобан Арманистон КХШТдаги иштирокини тўхтатиб қўйди ва «ташкилот мамлакатни ҳимоя қила олмади», деб билдирди.

Бундан ташқари, Арманистон бош вазири Никол Пашинян кутилмаган қарор қабул қилиб, Шанхай ҳамкорлик ташкилоти (ШҲТ) саммитида йиғилган етакчиларга Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) раҳбарлари одатда қўллайдиган рус тилида эмас, она тили — арман тилида мурожаат қилди. У нутқида ҳарбий иттифоқларга урғу бериш ўрнига кўп қутблилик, Арманистон суверенитети ҳамда қўшни давлатлар — жумладан, Эрон, Грузия, Туркия ва, айниқса, Озарбайжон билан дўстона муносабатларни чуқурлаштириш аҳамиятини таъкидлади. Шунингдек, у минтақавий савдо йўллари ва ўзаро боғлиқликнинг келажакдаги ўрнига тўхталиб, Арманистон ва Озарбайжон имзолаган 2025 йил августдаги Қўшма декларация билан боғлиқ ҳолда белгиланган «Халқаро тинчлик ва фаровонлик учун Трамп йўли» (TRIPP) транзит йўлагини тилга олди. Кўп ўтмай Пашинян Гюмридаги Россия ҳарбий базаси Арманистон хавфсизлиги учун «ҳаётий аҳамиятга эга эмас», деб қўшимча қилди.

Буларнинг ҳеч бири Россия Жанубий Кавказдаги мавқеини бирданига йўқотганини англатмайди. Россия ҳануз Арманистоннинг энг йирик савдо ҳамкори бўлиб қолмоқда: 2024 йилда икки томонлама савдо айланмаси 11,62 миллиард долларга етган. Бундан ташқари, Арманистонда нефть ва табиий газ захиралари йўқлиги Ереванни энергия импортида Москвага қарам қилиб қўйган. 2025 йил ҳолатига кўра, Россия Арманистон табиий газининг 82 фоизини, шунингдек, мамлакатга нефть маҳсулотлари ва ядро ёқилғисининг салмоқли қисмини етказиб берган. Пашинян Арманистоннинг Россия табиий газига қарамлигини камайтириш ҳақида гапирганидан сўнг, «Газпром Армения» 15 сентябрда газ етказиб бериш тўхтатилишини эълон қилди. Шунга қарамай, сиёсий баёнотлардаги ўзгариш диққатга сазовор: у Арманистон Москвага марказий ўрин бермаган ҳолда кўп қутбли сиёсат юритиш ва миллий хавфсизлигини қайта тасаввур қилишга тобора кўпроқ тайёр эканини кўрсатади.

Бу ўзгариш айниқса муҳим, чунки Украинадаги уруш туфайли Россия орқали ўтадиган иқтисодий транзит йўллари ноаниқ бўлиб қолди. Натижада Жанубий Кавказнинг Шарқ ва Ғарб ўртасидаги савдо бўғини сифатидаги стратегик аҳамияти ошмоқда. Тоғли Қорабоғ можароси якунланганидан кейин TRIPP доираси ҳам товар ташиш, энергетика ва рақамли инфратузилмани қамраб олувчи кенгроқ минтақавий ўзаро боғлиқлик ташаббусига айланди. Бундан ташқари, 2026 йил январда Арманистон Озарбайжон билан электр тармоқларини бирлаштириш ташаббусини таклиф қилди. Бу чегара орқали электр энергияси савдосини узлуксиз йўлга қўйиш имконини бериши мумкин. Агар муваффақиятли амалга ошса, TRIPP ва Ўрта йўлак каби бошқа ташаббуслар Кавказ, Туркия, Марказий Осиё ва Европа ўртасидаги алоқаларни кучайтириши, катта иқтисодий фойда келтириши ҳамда Арманистон каби давлатларга Россиядан ташқари бошқа ташқи ҳамкорлар билан ишлаш имконини бериши мумкин.

Бироқ савдо тинчликни кафолатламайди: ўзаро боғлиқликнинг кучайиши ҳамкорлик билан бир қаторда янги қарамлик ва рақобатни ҳам келтириб чиқариши мумкин. 2025 йилги Қўшма декларация Боку ва Ереван ўртасидаги тинчлик битими ҳисобланмайди. Демак, икки мамлакат ўртасидаги ҳудудий низо келажакда яна авж олиши мумкин. Ўз таъсири камайиб бораётганини англаган Россия ҳам газ таъминотини тўхтатиш билан чекланмай, Арманистонга нисбатан қўшимча жазо чораларини қўллаши ва шу орқали минтақадаги беқарорликка ҳисса қўшиши мумкин. Москва учун сўнгги воқеалар катта аҳамиятга эга: Россиянинг минтақадаги роли пасайиши учун уни Жанубий Кавказдан сиқиб чиқариш шарт эмас. Агар тинчлик сақланиб, минтақавий алоқалар кенгайса, Озарбайжон ва Арманистон Россия аввалгидек ажралмас куч бўлмай қолган янги кўп қутбли даврга қадам қўйиши мумкин.