Немис шоири ва давлат арбоби Иоганн Вольфганг Гёте ўзини эркин деб ўйлаган қулга унинг қул эканлигини ва озодликка чиқиши кераклигини ишонтириш имконсиз эканлигини таъкидлаган.

АҚШнинг машҳур сиёсий арбобларидан бири, озодлик курашчиси ва собиқ қул бўлган Фредерик Дуглас (инглизча: Frederick Douglass) қуллар ўз занжирларини яхши кўриб қолишлари ва уларни бу аҳволдан чиқариш, аслида қул эмасликларини англатиш жуда оғир кечиши ҳақида кўп ёзган.

Британиялик лорд, тарихчи, шоир, ёзувчи Томас Бабингтон Маколей эса (инглизча: Thomas Babington Macaulay) ўзининг беш томлик “Англия тарихи” китобида мустамлакаларни маҳаллий жамият чиқиндилари бўлган шахсларга амал бериш, мустамлакачилар таълимини бериш, маданияти ва мафкурасини сингдириш орқали бошқариш ғоясини илгари сурган.

«Озод қилинган Жанго» (асл номи: Django Unchained) – 2012 йилда машҳур режиссёр Квентин Тарантино томонидан суратга олинган, драма жанридаги дунёга машҳур бадиий фильмдир. Фильм АҚШдаги фуқаролар уруши бошланишидан сал аввалроқ (1858 йилда) содир бўлган воқеаларни ҳикоя қилади. Шу фильмда қора танли собиқ қул Жанго билан қора танли Стивеннинг бир-бирига ўзига хос қарши туриши акс этган – оқ танли хўжайиннинг уйига киришга ҳаққи йўқлигини айтган жойи айнан, биз кўтарган мавзу ҳақидадир.

1973 йили қамоқдан озод этилган Ян-Эрик Олссон Кредитбанкен банкини (Stokgolm, Shvetsiya) эгаллаб олади ва тўрт нафар банк ходими – уч аёл ва эркакни гаровга олади. Полиция газ ҳужуми уюштириб, босқинчиларни ушлайди, гаровга олинганлар соғ-саломат олиб чиқилади. Озод этилган собиқ гаровга олинганлар кейинчалик ўзларига ҳеч қандай ёмонлик қилмаган полициядан қўрққанларини айтишган. Кейинчалик улар ўз маблағлари ҳисобидан Олссон учун адвокатлар ёллашган. Олссон 10 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинди, у ерда у аёллардан кўплаб ҳайратланарли хатлар олди. Ходиса пайтида полицияга маслаҳат берган ва қарорлари гаровга олинганлар томонидан танқид қилинган психиатр Ниелс Беерут уларнинг хатти-ҳаракатларини тушунтириш учун „Стокголм синдроми“ тушунчасини фанга киритди.

Балки, ижтимоий тармоқларда босқинчиларни ёки “катта оға”ларни ёқлаб фикр билдирувчиларни ҳамда яқинда 4,2 йилга қамалган, советпараст, “путинпараст”, совет байроғини кўтариб, георгий лентасини тақиб юрадиган блогер Азиз Ҳакимов (Comrade Aziz) ва бошқаларнинг ҳаракатларини ҳам шу синдром билан изоҳлаш мумкиндир.

Ҳуқуқшунос Анвар Бозоров